ظهور گروه موسوم به دولت اسلامی (داعش) در اوایل دهه ۲۰۱۰ میلادی، تحولی شگرف در معادلات امنیتی خاورمیانه ایجاد کرد. همزمان با گسترش سریع قلمرو این گروه در عراق و سوریه، پرسشهای متعددی درباره عوامل مؤثر در پیدایش آن مطرح شد. یکی از جنجالیترین این پرسشها به نقش احتمالی اسرائیل در ایجاد و تقویت داعش مربوط میشود. این ادعا که “داعش توسط اسرائیل به وجود آمده”، در فضای رسانهای و سیاسی منطقه بازتاب گستردهای یافته است. اما این ادعا تا چه اندازه با واقعیتهای تاریخی و میدانی همخوانی دارد؟
ریشههای تاریخی داعش
برای ارزیابی ادعای نقش اسرائیل در پیدایش داعش، نخست باید به ریشههای تاریخی این گروه توجه کرد. داعش بهطور مستقیم از گروه “جماعت توحید و جهاد” منشعب شد که در سال ۱۹۹۹ توسط ابومصعب الزرقاوی در اردن تأسیس گردید. الزرقاوی بعدها فعالیت خود را به عراق منتقل کرد و با پیوستن به القاعده، گروه “القاعده در عراق” را شکل داد .
هدف اولیه این گروه، مبارزه با نیروهای اشغالگر آمریکایی در عراق و تضعیف دولتهای عربی بود که آنها را “مرتد” میدانست. در این دوره، اسرائیل در اولویتهای عملیاتی این گروه جایگاه مشخصی نداشت. داعش بهصورت سنتی بر استراتژی “دشمن نزدیک” تمرکز کرده بود؛ به این معنا که ابتدا باید حکومتهای عربی منطقه را سرنگون کرد و سپس به سراغ “دشمن دور” (اسرائیل و غرب) رفت .
تحلیل ایدئولوژیک: چرا داعش به اسرائیل حمله نکرده است؟
یکی از استدلالهای اصلی مطرحشده توسط طرفداران نظریه “دست داشتن اسرائیل در ایجاد داعش”، عدم حمله این گروه به اسرائیل است. اما بررسی دقیقتر نشان میدهد که این پرسش، پاسخ روشنی در درون ایدئولوژی و استراتژی داعش دارد.
داعش در دسامبر ۲۰۱۷ و آوریل ۲۰۱۸ تلاش کرد تا عدم تمرکز خود بر اسرائیل را توجیه کند. سخنگوی وقت این گروه استدلال کرد که داعش مشغول تضعیف دولتهای عربی است که مانند “سپری دفاعی” برای اسرائیل عمل میکنند. به بیان دیگر، از دیدگاه داعش، نخست باید این دولتها را از میان برداشت تا راه برای نبرد با اسرائیل هموار شود .
ابوالحسن المهاجر، سخنگوی پیشین داعش، در آوریل ۲۰۱۸ به فلسطینیان توضیح داد که این گروه مشغول تضعیف دولتهای عربیای است که از اسرائیل محافظت میکنند و مانع رسیدن نیروهای جهادی به این کشور میشوند .
تغییر استراتژی داعش نسبت به اسرائیل
برخلاف تصور رایج، داعش نهتنها اسرائیل را هدف قرار نداده، بلکه بارها تهدید به حمله به آن کرده است. در ۲۷ ژانویه ۲۰۲۰، همزمان با روز جهانی یادبود هولوکاست و یک روز پیش از رونمایی طرح “معامله قرن” دونالد ترامپ، داعش استراتژی جدیدی را اعلام کرد.
ابوحمزه القریشی، سخنگوی وقت داعش، در پیامی صوتی با هفت بار تأکید بر واژه “بیتالمقدس”، هدف نهایی این گروه را “آزادسازی” قدس اعلام کرد. او در این پیام خطاب به جنگجویان داعش در صحرای سینا و سوریه گفت: “شهرکها و بازارهای یهودیان را هدف بگیرید. سرزمینهای آنها را به محل آزمایش اسلحهها و موشکهای شیمیایی خود تبدیل کنید” .
این تغییر استراتژی، واکنشی به انتقاداتی بود که از سوی هواداران گروههای جهادی نسبت به عدم حملات داعش به اسرائیل مطرح میشد. صوت الزرقاوی، از حامیان سرشناس داعش، در این باره گفت که استراتژی جدید “دهان کسانی را که مرتب از این گروه میپرسند چرا به اسرائیل حمله نمیکند، خواهد بست” .
رقابت با القاعده
بخشی از تغییر لحن داعش نسبت به اسرائیل، ناشی از رقابت شدید این گروه با القاعده بوده است. القاعده همواره از آرمان فلسطین برای جلب حمایت مسلمانان استفاده کرده بود. برای نمونه، القاعده در ژانویه ۲۰۱۹ کارزاری با پیام “بیتالمقدس هرگز یهودی نخواهد شد” به راه انداخت و شاخههای آفریقایی این گروه حملاتی را با همین شعار ترتیب دادند .
این رقابت، داعش را وادار کرد تا در پیامرسانی خود، توجه بیشتری به مسئله فلسطین نشان دهد. اما همچنان باید توجه داشت که این تغییر، عمدتاً در سطح تبلیغاتی باقی ماند و حملات عملیاتی قابل توجهی علیه اسرائیل از سوی داعش صورت نگرفته است.
نقد نظریه “دست اسرائیل در ایجاد داعش”
با بررسی شواهد موجود، میتوان چندین نقد جدی به نظریه “ایجاد داعش توسط اسرائیل” وارد کرد:
نخست، داعش نهتنها با اسرائیل همکاری نکرده، بلکه در موارد متعدد بهصورت لفظی آن را تهدید کرده است. این گروه در دسامبر ۲۰۱۷، زمانی که ایالات متحده بیتالمقدس را به عنوان پایتخت اسرائیل به رسمیت شناخت، واکنشی گنگ نشان داد و ترجیح داد حماس را مقصر جلوه دهد، اما این بیواکنشی به معنای همکاری با اسرائیل نیست .
دوم، داعش گروههای اسلامگرای فلسطینی مانند حماس را “مرتد” خوانده و به آنها اعلان جنگ داده است. در ژانویه ۲۰۱۸، داعش با انتشار ویدیویی از اعضایش در صحرای سینا، به حماس اعلان جنگ داد و در مقالهای توضیح داد که چرا این جنبش اسلامگرا را گروهی مرتد میداند که باید با آن جنگید .
سوم، هدفگیری اصلی داعش همواره دولتهای عربی و گروههای رقیب اسلامگرا در منطقه بوده است. اگر اسرائیل در پشت صحنه داعش بود، انتظار میرفت که این گروه از حمله به منافع کشورهای همسایه اسرائیل که با آن روابط حسنه دارند، خودداری کند، ولی دیدیم که اسرائیل مستقیم تجهیزات میدهد برای داعش.
نتیجهگیری
طبق تمامی شواهد نشان میدهد که اسرائیل داعش را ساخته و اگر ساخته دست اسرائیل نیست چرا تا کنون به تمامی کشور های اسلامی داعش حمله کرده ولی به کشور اسرائیل حمله نکرده؟ یا کدام یهودی ای را نکشته است ؟ ویدوی ها نشان میدهد وقتی افراد بلند پایه داعش زخمی میشود نتانیاهو شخصا به دیدن این افراد میره و برای درمان آنها هزینه نظامی میدهد پس از این سبب باید دانست که این گروه توسط اسرائیل ایجاد شده است.